Bojownikom niepodległości. O ustanowieniu i funkcjonowaniu Krzyża i Medalu Niepodległości w latach 1930-1939

Nie tak dawno obchodziliśmy dwie rocznice – 107. odzyskania niepodległości przez Polskę oraz 95. ustanowienia Krzyża i Medalu Niepodległości. To dobra okazja aby przybliżyć nieco informacji o ustanowieniu i funkcjonowaniu tych odznaczeń.

Gdy w 1928 r. zbliżała się 10. rocznica odzyskania niepodległości przez Polskę nadal wielu walczących o nią nie było uhonorowanych. Oczywiście spora ilość najwaleczniejszych żołnierzy z: Legionów Polskich, polskich formacji w Rosji, Błękitnej Armii oraz członków Polskiej Organizacji Wojskowej, uczestników walk o Lwów, a także powstańców śląskich i wielkopolskich otrzymało najwyższe bojowe odznaczenia Krzyż Orderu Wojennego Virtuti Militari i Krzyż Walecznych. Nadania te oraz przewidziane w 1928 r. dekoracje Krzyżem Orderu Odrodzenia Polski i Krzyżem Zasługi nie objęły wielu członków Polskiej Partii Socjalistycznej, walczących z rosyjskim zaborcą w latach 1905-1907. Sprawą tą zainteresowała się wówczas Aleksandra Piłsudska, żona marszałka Józefa Piłsudskiego, która podjęła działania aby to zmienić. W tym celu spotkała się z prezydentem Ignacym Mościckim i premierem Kazimierzem Bartelem. Z poparciem pierwszego z nich, pod koniec 1928 r., doprowadziła do powstania Głównej Komisji Odznaczeniowej, której zadaniem było wytypowanie nie tylko wspomnianych PPS-owców, ale również osoby z innych środowisk kombatanckich, kandydatów do uzyskania odznaczenia za zasługi dla niepodległej Polski. Początkowo, w ścisłym gronie Głównej Komisji Odznaczeniowej, zastanawiano się nad uhonorowaniem ich Krzyżem Orderu Odrodzenia Polski i Krzyżem Zasługi. W dniu 11 marca 1929 r. uznano jednak, że najwłaściwszą nagrodą będzie przyznanie im nowego, zaszczytnego odznaczenia. 

W efekcie tych działań powstał Krzyż i Medal Niepodległości, które zostały ustanowione rozporządzeniem Prezydenta Rzeczpospolitej Polskiej z 29 października 1930 r. W dniu 21 marca 1931 r. Sejm Rzeczpospolitej Polskiej ustanowił je odznaczeniami wojskowymi. Z kolei 10 marca 1937 r. przyjęto ustawę o zmianie rozporządzenia Prezydenta Rzeczpospolitej Polskiej, która umożliwiała  nadawanie tych odznaczeń do 30 czerwca 1938 r. Natomiast 19 października 1938 r. prezydenta Ignacy Mościcki dokonał kolejnej zmiany, umożliwiając przyznawanie Krzyża i Medalu Niepodległości osobom, które zasłużyły się czynnie w zajęciu Zaolzia.

Odznaczenia te były nadawane osobom, które zasłużyły się w dziele odzyskania niepodległości przez Polskę przed wybuchem I wojny światowej, podczas jej trwania oraz w okresie walk wojska polskiego z lat 1918-1921, z wyłączeniem wojny polsko-bolszewickiej na obszarze Polski. Charakter środowisk niepodległościowych, z których wywodzili się przyszli nagrodzeni tymi odznaczeniami, najlepiej oddają nazwy komisji środowiskowych typujących kandydatów do wyróżnień. Komisje te powstały 28 grudnia 1928 r., 10 dni po ukonstytuowaniu się Głównej Komisji Odznaczeniowej. Były to: Powstanie 1863 r., Polska Partia Socjalistyczna, Sprawa Klińskiego i Zaburzenia na Uniwersytecie Warszawskim, Narodowy Związek Robotniczy, Strajki szkolne w Byłym Zaborze Rosyjskim, Chełmszczyzna, Tajna Akcja Oświatowa, Przygotowanie Ruchu Zbrojnego 1907-1914, Związek Walki Czynnej i Związek Strzelecki, Polskie Drużyny Strzeleckie i Organizacja „Zarzewie”, Organizacja Młodzieży Narodowej, Organizacja „Filarecja”, Organizacja „Zaranie”, Legiony Polskie, Polska Organizacja Wojskowa oraz Sprawy Odznaczeń dla Harcerstwa i „Sokoła”, Centralny Komitet Narodowy, Akcja Kolejarzy, Liga Kobiet, Pomoc Żołnierzowi Polskiemu, Formacje Polskie na Wschodzie, Dywizja Syberyjska, Armia Polska we Francji, Komitet Obrony Narodowej w Ameryce, Powstanie Poznańskie, Powstania Górnośląskie, Jeńcy i Więźniowie Ideowi, Organizacje Niepodległościowe w Rosji Centralnej, Strzelcy Nadniemeńscy i Związek Obrońców Ojczyzny, Śląsk Cieszyński, Komisja Ogólna. W 1938 r. zorganizowano nową komisję – Powstanie na Śląsku Cieszyńskim za Olzą.

Odznaczenie dzieliło się na trzy klasy: Krzyż Niepodległości z Mieczami (przyznawany osobom walczącym z bronią w ręku o niepodległość ojczyzny przed I wojną światową lub poza szeregami armii lub osobom kierującym tymi walkami), Krzyż Niepodległości i Medal Niepodległości. Nadawał je Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej, któremu osobę odznaczoną przedstawiał Prezes Rady Ministrów na podstawie wniosków Komitetu Krzyża i Medalu Niepodległości (ukonstytuował się on 7 listopada 1930 r.). Nadanie odznaczeń potwierdzano dyplomem, wręczanym w specjalnej tubie w barwach wstążki odznaczenia zapakowanej w tekturowe pudełko. Samo odznaczenie także było zabezpieczone tekturowym, czerwonym pudełkiem na wieczku którego widniało wyobrażenie odznaczenia w kolorze złotym. Uhonorowani otrzymywali dodatkowo legitymacje upoważniające do zniżki na przejazd koleją. Pokrywali oni koszty wykonania odznaczenia i dyplomu po otrzymaniu powiadomienia od Komitetu Krzyża i Medalu Niepodległości (20 zł – Krzyż Niepodległości z Mieczami, 19 zł – Krzyż Niepodległości, 9 zł – medal Niepodległości, 2 zł – legitymacja). Koszty te nie dotyczyły jednak nadań pośmiertnych oraz zwolnieni z nich byli najubożsi weterani powstania styczniowego. Warto dodać, że nadając omówione tu krzyże i medale przyjęto zwyczaj, że ta sama osoba nie mogła posiadać jednocześnie dwóch różnych klas tego odznaczenia. Gdy dochodziło do takiej sytuacji wymieniano otrzymaną niższą klasę na wyższą.

Odznaczeni Krzyżem i Medalem Niepodległości mieli czynne (pod warunkiem ukończenia 30 lat) i bierne (pod warunkiem ukończenia 40 lat) prawo wyborcze do Senatu Rzeczpospolitej Polskiej oraz prawo do: zniżki kolejowej, otrzymania pracy, pierwszeństwa przy obsadzaniu stanowisk w urzędach i przedsiębiorstwach, zaliczenia do wysługi emerytalnej okresu działalności zmierzającej do odzyskania niepodległości, pierwszeństwa ich dzieci przy przyjmowaniu do szkół państwowych i publicznych, do szkół samorządowych i zakładów naukowych oraz do zwolnienia od opłat administracyjnych w tych szkołach i zakładach. Ponadto osoby odznaczone Krzyżem Niepodległości miały prawo do ubiegania się o zaopatrzenie ze Skarbu Państwa dla siebie, a po zgonie odznaczonego, także sieroty po nim oraz rodzice.

Pierwsze odznaczenia wręczono 6 listopada 1930 r. członkom Komitetu Krzyża i Medalu Niepodległości, następnie, 11 listopada, uhonorowano weteranów powstania styczniowego. Odznaczenia planowano przyznawać do 31 grudnia 1932 r., ale okres ten przedłużono do 30 czerwca 1938 r. W przypadku osób biorących udział w zajęciu Zaolzia na Śląsku Cieszyńskim wyróżnienia te nadawano między 19 października 1938 r. a 31 marca 1939 r. W efekcie tych zmian w latach 1930-1939 Krzyży Niepodległości z Mieczami nadano 1817 szt. (inne dane mówią o 1761 lub 1816), w tym 323 szt. pośmiertnie i 147 szt. wojskowym służby czynnej; Krzyży Niepodległości 35 271 szt. (inne dane mówią o 34 642 lub 35 258), w tym 7917 szt. pośmiertnie i 5452 szt. wojskowym służby czynnej oraz Medali Niepodległości 51 665 szt. (inne dane mówią o 46 249 lub 51 735), w tym 3019 szt. pośmiertnie i 3756 szt. wojskowym służby czynnej.

Autorem projektów odznaczeń był prof. Mieczysław Kotarbiński, który wykonał je we wrześniu        1929 r. Odznakę Krzyża Niepodległości z Mieczami stanowi krzyż równoramienny z rozszerzonymi na końcu ramionami, wykonany z brązu, pozłacany i jednostronnie emaliowany na czarno o wymiarach ok. 40 × 40 mm. Na emaliowanym awersie pośrodku złota tarcza z orłem. Na wszystkich ramionach, przez ich środek, biegnie złoty pas. Poziome ramiona zostały dodatkowo zaopatrzone w napis: BOJOWNIKOM – NIEPODLEGŁOŚCI. Rewers w całości złocony z pustą tarczą pośrodku i wypukłymi pasami na ramionach. Miedzy krzyżem, a wstążką umieszczono dwa skrzyżowane złocone miecze, skierowane ostrzami ku górze, zespolone ażurowym ornamentem. Wyobrażenie Krzyża Niepodległości bez mieczy jest identyczne, jak w opisie powyżej. Odznakę Medalu Niepodległości stanowi medal wykonany z brązu o średnicy 35 mm. Na awersie, pośrodku, wyobrażenie trzech hydr, przebitych mieczami. W otoku napis: BOJOWNIKOM NIEPODLEGŁOŚCI. W centrum rewersu litery RP (Rzeczpospolita Polska). Wstążka odznaczenia czarna o szerokości 37 mm z dwoma czerwonymi, pionowymi pasami po jej bokach.

Krzyż i Medal Niepodległości umieszczono wysoko w hierarchii odznaczeń. W kolejności starszeństwa Krzyż Niepodległości z Mieczami lub bez zajął trzecie miejsce po Krzyżu Srebrnym Orderu Wojennego Virtuti Militari a przed Krzyżem Orderu Odrodzenia Polski. Natomiast Medal Niepodległości znajdował się na dziewiątym miejscu po Złotym Krzyżu Zasługi a przed Srebrnym Krzyżem Zasługi.

Pierwszą partię obu krzyży i medali zamówiono w Mennicy Państwowej w Warszawie (znaczone godłem herbu Kościesza były wyłącznie medale). W związku z koniecznością wykonania w krótkim czasie dużej ilości tych odznaczeń, ich produkcji podjął się również zakład Wiktora Gontarczyka (medale znaczone były monogramem WG, natomiast niektóre z jego krzyży posiadają znak pracownika lub podwykonawcy) oraz wytwórnia Stefana Zygadlewicza, który nie znaczył swoich wyrobów. Partię Medali Niepodległości wykonała także paryska firma Arthus Bertrand et Cie (możliwe, że pewną ich część znaczyła napisem BRONZE). Oba rodzaje krzyży i medale wykonywała także francuska firma Marius Delande (znaczyła medale monogramem MD oraz napisem BRONZE, a część ich nakładu była niesygnowana). Krzyże Niepodległości z Mieczami posiadała w swojej ofercie także paryska firma Ar thus Bertrand et Cie oraz rodzimy zakład Adama Nagalskiego, który zapewne wykonywał też Krzyże Niepodległości. Krzyże tych wykonawców występują z sygnaturą lub bez.

ppłk w st. sp. Stanisław Magnuszewski, ok. 1933 r., z archiwum Stanisława Konopki

chor. Franciszek Kotarasiński, 1. poł. lat 30. XX w., z archiwum Krzysztofa Kuźmy

kpt. Jan Dorantt, 1934 r., z archiwum Witolda Rawskiego

st. sierż. Tadeusz Balcer, ok. 1936 r., z archiwum Tadeusza Balcera